Ana Sayfa
Makaleler
Kamu Reformu
Vergi ve Toplumsal Uzlaşma

İnsanların bir toplum olarak yaşamlarını bir arada sürdürebilmeleri ve refah düzeylerini geliştirecek fırsatlara sahip olabilmeleri için etkin bir kamu yönetimine gerek var.

Kamu hizmetlerinin toplum açısından optimum düzeyde verilebilmesi için devletin de vergi gelirlerine ihtiyacı var. Nitekim, devleti devlet yapan en önemli unsurlardan birisi de vergi koyma yetkisidir. Bu yetkisini sorumlu, adil ve etkin bir şekilde kullanamayan devletlerin vatandaşlarının güvenini kazanması, uluslararası arenada saygı kazanması ve ekonomisini etkin bir şekilde yönetmesi mümkün olamaz. Gerek tarihte, gerekse günümüzde devletlerin etkinliğini açıklayan en önemli unsurlardan birisi de sorumlu, adil ve etkin bir gelir idaresine sahip olmalarıdır.

Kamu yönetimi en az yedi alanda etkin görev yapabildiğnde toplumsal gelişim ve yaşam kalitesi gelişiyor: (1) Hukuk devleti kavramının geçerli kılınması, (2) Piyasa ekonomisinin her hangi bir oyuncuya çıkar sağlayıcı şekilde bozulmasına neden olacak müdahalelerden kaçınılması ve makroekonomik istikrarın korunması, (3) Temel altyapı ve eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik programlarına yatırım yapılmasının sağlanması, (4) Toplumun çocuklar, yaşlılar, özürlüler gibi zayıf kesimlerinin yaşamsal haklarının korunması, (5) Çevre gibi konularda gelecek nesillerin haklarının korunması, (6) İç güvenliğin sağlanması, (7) Ülkenin dış tehditler arşısında savunulması.

Bu hizmetlerin ortak bir özelliği var. Vergi ödeyen ile ödemeyen arasında hizmetten faydalanma açısından ayırım yapabilmek çok güç veya imkansız. Bu nedenle, verilen hizmet ile vergi gelirlerini artırmak güç oluyor ve toplumsal olarak yeterli düzeyde yatırım yapmamış oluyoruz.

Ülkemizde kayıt dışılığın varmış olduğu nokta sadece vergi adaleti açısından değil, aynı zamanda hem kamu, hem de özel sektör yatıtırımları açısından zaafiyet oluşturmaktadır. Hem kamu bütçeleri yüksek açıklar nedeniyle yatırıma yeterince kaynak ayıramıyor, hem de özel sektörde kayıt dışılığın yüksek olduğu sektörlerde ölçek ekonomisini yakalayacak yatırımlar yapılamıyor. Bu nedenle rekabet gücü açısından yeterli gelişim sağlanamıyor.

İnsanların vergi vermesi toplumsal duyarlılıktan ziyade diğerlerinin karşısında “enayi” durumuna düşmediğine inanmalarına bağlı. Bu nedenle vergi vermek dört konuda güven oluşturmaya dayanıyor: (i) Toplumdaki diğer kişilerin de vergilerini hakkıyla vereceğine güvenilmesi, (ii) vergi vermeyenlerin affedilmeyip, cezalandırılacaklarına güvenilmesi, (iii) Devletin vergi kaynaklarını doğru önceliklerde ve etkin olarak kullanacağına güvenilmesi, (iv) Kamu sektörü temsilcilerinin kendi çıkarlarını toplumsal çıkarların önüne koymayarak vergi gelirlerini kendi yandaşlarına yöneltmeyeceklerine güvenilmesi.

Bu konuyu daha net açıklamak için iki profesörün yapmış olduğu bir deneyi inceleyelim: Dört kişilik bir grubun üyelerine yirmişer tane bilet veriliyor ve bu biletleri grubun menfaati için bir yatırımda kullandıklarında her üyenin 0.4 bilet kazanacağı belirtiliyor. Dolayısıyla, eğer herkes kendi biletini grup menfaati için kullanırsa her yatırım yaptıklarında grup üyeleri bir bilet verip, 1.6 bilet kazanmış olacaklar. Ancak, gruptan bir kişinin bu yatırımı yapmaması durumunda onun getirisi kullanmadığı kendi bileti ve diğerlerinin yatırımlarında kazandığı 1.2 bilet olmak üzere 2.2 bilet oluyor. Bu nedenle, gruptan bazıları yatırım yapmaktan vazgeçip diğerlerinin bu yatırımı yapmasını bekliyorlar. Sonunda grup olarak yeterli yatırım yapılmadığı için toplamda 32 bilet kazanma şansı varken, bu fırsat kullanılmamış oluyor. Bu araştırmalar toplumda bir kesimin bencil olduğunu ve bu tip durumlarda kendi biletlerini toplum yararı için kullanmayacaklarını, bir kısmının toplumsal duyarlılıklarının yüksek olduğunu ve genellikle biletlerini toplumsal yatırım için kullanacaklarını, ancak toplumun çok büyük bir ksımının kendi biletlerini kullanmakla ilgili kararlarını diğerlerinin kararlarına bakarak verdiklerini gösteriyor.

Bu çalışmanın ikinci aşamasında grupta biletini yatırımda kullanmayanların açıklanması ve isteyenlerin 0.3 bilet vererek bencillik yapanlardan bir bilet azaltma yapabilme hakkının tanınması sağlanmış. Bu durumda cezalandırma yapanların bir kazancı olmamasına karşın grubun kendi içinde cezalandırma yaparak, grup disiplinini sağladığı gözlenmiş.

Bu nedenle, insanlar komşularının veya rakiplerinin ciddi bir risk almadan vergiden kaçınabileceğine inanıyorsa, kamu sektörünün kaynakları israf ettiğne veya daha da önemlisi kamu yöneticilerinin kaynakları kendi yandaşlarına yönelttiğine inanıyorsa vergi toplanması konusunda toplumsal uzlaşma sağlanamıyor. Bu durmda da toplum olarak kendimizi geleceğe hazırlayacak yatırımları yapacak kaynakları harekete geçirmeyerek bindiğimzi dalı kesmiş oluyoruz.

Özetle, kayıt dışılığı azaltmak ve toplumsal yatırımları artırabilmek için bir taraftan vergi oranlarını azaltırken, diğer taraftan da yolsuzlukların, verimsizliklerin önlendiği ve kayıt dışında çalışanların cezalandırıldığı konusunda toplumun güvenini kazanmak gerekiyor. Güven gelişmenin temelidir.

Dr. Argüden
yarguden@arge.com


Dünya Gazetesi
Kamu Yönetiminde Karar Kalitesi
İnsanoğlu, özlemlerini gerçekleştirebilmek, yaşam ile ilgili risklerini yönetebilmek üzere topluluklar halinde yaşamaya başladığından bu yana ortaklaşa...
Demokraside Rekabet Engelleri
İnsanların bir toplum olarak yaşamlarını bir arada sürdürebilmeleri ve refah düzeylerini geliştirecek fırsatlara sahip olabilmeleri için...
Verimliliği Artıran Şehirler
Dünyada şehirleşme ve ekonomide hizmet sektörünün payı her geçen gün artıyor. Her geçen gün daha çok insan...
Hissedar Olarak Devlet
Ekonomik kriz dünyada birçok bankanın devletleştirilmesine neden oldu. Bunların arasında Fortis, Dexia gibi bizim daha önce...
Yalın Devlet
Küresel ekonomik kriz dünyada devletlerin rolünün tekrar tartışılmasını gündeme getirdi. İnsanların bir toplum olarak yaşamlarını bir...
Belediye Seçimleri
Belediye seçimleri ile ilgili olarak kamuoyunun genellikle odaklandığı konu adayların kişisel özellikleri ve hangi partiye mensup...
Düzenleyici Etki Analizleri
Devlet birçok konuda aldığı kararlarla toplumsal yaşamın kalitesini etkiliyor. Toplumsal kararlar, gerek karmaşıklıkları nedeniye, gerekse uzmanlık...
Yazı Tura İle Politika
Doğa bilimleri ile sosyal bilimler arasındaki en önemli fark sosyal bilimlerde yapılan gözlemlerin gözleneni değiştirmesidir. Örneğin,...
Düzenleyici Etki Analizleri
Kamu kaynaklarını doğru ve verimli bir şekilde kullanmak bir ülkenin gelişimi için en önemli konulardan birisidir....
İyi Yönetişim El Kitabı
Kamu kaynaklarını doğru ve verimli bir şekilde kullanmak bir ülkenin gelişimi için en önemli konulardan birisidir....
Vergi ve Toplumsal Uzlaşma
İnsanların bir toplum olarak yaşamlarını bir arada sürdürebilmeleri ve refah düzeylerini geliştirecek fırsatlara sahip olabilmeleri için...
Demokrasi Performanstır
Küresel vatandaşlığın ön plana çıkmaya başladığı bir dünyada ne insan hakları, ne de demokrasi geleneksel anlamlarıyla...
Kamu Sektöründe Fizibilite
Kamu sektörü projeleri toplumsal fayda sağlamak üzere gerçekleştirilen ve vergi gelirleriyle finanse edilen yatırımlardır. Bu nedenle,...
Kamu Müdahalesi ve Strateji
Ülkemizde düzenleyici ve denetleyici kurulların rolü her geçen gün artıyor. AB süreci ile birlkte yükselen bu...
Kamusal Nitelikli Hizmetler
Bazı hizmetler sadece o hizmetin ücretini ödeyenlere değil, aynı zamanda toplumun daha geniş kesimlerine de fayda...
Kamu Reformu
Devletin rolü sadece ülkemizde değil, bütün dünyada tartışılıyor. Bu tartışma kamu otoritesinin en azından yedi sorumluluk...
Üst Kurullar
Dünyada değişen ekonomik, sosyal ve siyasi şartlar karşısında devletin rolü sorgulanıyor. Demokrasi ve liberal piyasa ekonomisi...
Tutumluluk Verimlilik, Etkinlik
Refah düzeyimizi geliştirmek için toplum olarak bu kavramları yaşamımızın her evresine yansıtmayı öğrenmeliyiz. Özellikle de kamu...
Yerel Yönetim Reformu
Ülkemizde önemli bir reform süreci başladı. Kamu Yönetimi Temel Kanunu geçici maddeler haricinde TBMM’nce kabul edildi....
Özelleştirme ve Kamu Reformu
Özelleştirme Türkiye’nin, lügatına giriş tarihi itibarıyla öncüler arasında olduğu, uygulama açısından ise çok geri kaldığı bir...
Üst Kurulların Bağımsızlığı
Devlet doğru ve etkin çalıştığında vatandaşlarının refah düzeyi artıyor. Demokrasi ve liberal piyasa ekonomisi günümüzde çoğu...
Kamu Yönetimi ve Etik Değerler
Kamu sektöründeki “güven açığı” kamu yönetiminin en önemli sorunu haline geliyor. Bu durum, özellikle demokrasi ile...
GSMH Ölçümünde Kalitenin Rolü
Her yıl, özellikle de gelişmiş ülkelerin, GSMH hesaplarında servis sektörünün payı artıyor. Üstelik ülkeler arasındaki GSMH’nın...
Kamu Yönetimi Reformu
Devletin rolü sadece ülkemizde değil, bütün dünyada tartışılıyor. Bu tartışma kamu otoritesinin en azından beş sorumluluk...
Kamu Yönetimi ve Üst Kurullar
Dünyada değişen ekonomik, sosyal ve siyasi şartlar karşısında devletin rolü sorgulanıyor. Demokrasi ve liberal piyasa ekonomisi...
Güvenilirliğin Yedi İlkesi
Başkalarının kaynaklarını kullanan herkes, onların güvenini kazanmak zorundadır. Ülkemizde yaşanan derin kriz, ABD’de dünyanın en büyük...
Güven Açığı
“Doğruları söyleme, sorumlu bir yurttaş olmanın baş koşuludur.” J. Edgar Hoover Kamu sektörü bütçe açıklarının, enflasyon...
Devlet ve İnternet
“Bugünün en önemli sorunu, geleceğin eskisi gibi olmadığıdır.” Paul Valery Davos her yıl dünyaya yön veren...